सोलापूर विमान उड्डाणाच्या नोंदी -1928

सोलापूर - विमान उड्डाणाच्या नोंदी -1928

Flying Notes हा बी.सी वॉर्ड यांचा लेख  29 ऑगस्ट 1928 साली बायस्टॉण्ड्ररड या मासिकात प्रकाशित झाला. सदर लेखात वॉर्ड यांनी त्या सालातील हावाई वाहतूक क्षेत्रात घडत असलेल्या प्रमुख घडामोडींचा वेध बातमीपत्राच्या स्वरूपात घेतला आहे यातील एक आचंबित करणारी घडामोड म्हणजे ,

1928 च्या ऑगस्ट महिन्यात सोलापूर ते बेल्लारी या मार्गावर एका विमानाने एका भारतीय प्रवाशासह उड्डाण घेतल्याची नोंद.

सदर बातमीत  हा प्रवाशी त्यांची ( An Indian air service) सेवा घेणारा प्रथम प्रवासी आहे अशी नोंदही  करण्यात आली आहे तसेच सदर घटनेचे छायाचित्र हि या बातमी सोबत जोडले आहे सदर प्रवाशाने सोलापूर ते बेल्लारी या मार्गावर विमान सेवेचा लाभ घेतला होता .

कदाचित सोलापूर मधून उडालेले हे पहिले विमान असु शकते या घटनेचे महत्त्व म्हणजे तोपर्यंत भारतात आधिकृतरित्या प्रवासी विमान वाहतूक सुरू झाली नव्हती ती पुढे भारतीय उद्योगाचे जनक जे.आर.डी. टाटा यांनी  टाटा एअरलाईन्स च्या माध्यमातून १५ ऑक्टोबर १९३२ रोजी कराचीहून मुंबई (जुहू) पर्यंत (अहमदाबाद मार्गे ) टपाल आणि माल वाहतूक सेवा सुरू करून केली. ही सेवा यशस्वी झाल्यानंतर, १९३३ च्या आसपास टाटा एअरलाईन्सने आपल्या मार्गांवर प्रवाशांची वाहतूक सुरू केली. अशाप्रकारे, जे.आर.डी. टाटा यांनी स्थापन केलेली टाटा एअरलाईन्स ही भारतातील पहिली नियमित प्रवासी हवाई वाहतूक कंपनी ठरली, ज्यामुळे भारतीयांसाठी हवाई प्रवास सुरू झाला.

 (जरी १९३२ मध्ये नियमित प्रवासी वाहतूक सुरू झाली असली तरी, देशातील पहिले व्यावसायिक हवाई उड्डाण १८ फेब्रुवारी १९११ रोजी अलाहाबाद ते नैनी या दरम्यान फक्त टपाल सेवा (Airmail Service) देण्यासाठी झाले होते)

म्हणजे व्यवसायिक प्रवासी वाहतुकीची सुरवात होण्याअगोदर तब्बल पाच वर्षे आधीच सोलापूर मधुन एका व्यक्तीने प्रवासी म्हणून उड्डाण केल्याची सदर नोंद महत्वाची ठरते.

सदर बातमीत प्रवाशाचे नाव नाही तसेच तो नेमका कुठला रहिवासी आहे त्याचीही नोंद नाही.

या काळात वापरली जाणारी विमाने ही लहान, खासगी उपयोगाची 'लाइट एअरक्राफ्ट' (उदा. डी हॅविलँड मॉथ) असत. ही विमाने फक्त दोन ते चार प्रवासी घेऊन जात. त्यांच्या इंजिनांना सुरू करण्यासाठी प्रोपेल्लर हाताने फिरवावा लागत असे आणि ती सहज उपलब्ध असलेल्या साध्या पेट्रोलवर चालत तसेच ती छोटी विमाने असल्याने त्यांना उतरण्यासाठी पक्क्या धावपट्टीची गरज नसे व ती गवताळ रान किंवा तात्पुरत्या मैदानांवर सहज उतरू शकत.

प्रामुख्याने हि विमाने विविध खाजगी क्लबची असत ची joy riding ,हौशी उड्डाणे , खाजगी पायलट प्रशिक्षण व जाहिराती तसेच धाडशी हवाई प्रवासासाठी उडवली जात अशाच प्रकारच्या विमानात सदर प्रवाशाने प्रवास केला.

दुसरी नोंद -

Bombay Flying Club ची सोलापूर मधुन विमान उड्डाणाची 1932 सालातील आणखी एक नोंद खालीलप्रमाणे :

१९२८ मध्ये स्थापित, बॉम्बे फ्लाइंग क्लब हा भारतातील सर्वात जुने फ्लाइंग क्लब आहे आणि भारतीय विमान वाहतुकीची जन्मभूमी मानले जाते.

 १९२९ मध्ये, जे.आर.डी. टाटा यांनी येथून प्रशिक्षण घेऊन भारतातील पहिले पायलट लायसन्स मिळवले.

क्लबचे नेतृत्व मुंबईत चे तत्कालीन गव्हर्नर (Sir Frederick Hugh Sykes) आणि जे.आर.डी. टाटा यांच्यासारख्या प्रमुख व्यक्तींकडे होते.

सोलापूर हे क्लबच्या क्रॉस-कंट्री (देशांतर्गत) उड्डाण मार्गावरील महत्त्वाचे ठिकाण होते. वर्षभरात क्लबच्या विमानांनी ज्या विविध शहरांना भेटी दिल्या, त्या शहरांच्या यादीत सोलापूरचाही समावेश होता. 

याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे, मार्च १९३२ मध्ये, मॉरिस इंडस्ट्रीज (इंडिया), लिमिडेट (Morris Industries (India), Ltd.) या कंपनीने व्यावसायिक कामासाठी एक विमान भाड्याने घेतले होते. या चार्टर्ड उड्डाणाने सोलापूर, हैदराबाद, कोल्हापूर, बंगलोर, मद्रास आणि कोलंबोसह अनेक शहरांना भेटी दिल्या. 

हा दहा दिवसांचा व्यावसायिक प्रवास केवळ रु. १५२२  इतक्या कमी खर्चात पूर्ण झाला, जो त्यावेळच्या इतर प्रवासाच्या साधनांपेक्षा खर्च आणि वेळेच्या दृष्टीने अतिशय फायदेशीरही होता.

१९३० च्या दशकात मुंबई ते लंडन असा आंतरराष्ट्रीय क्रॉस-कंट्री उड्डाणाचा जागतिक विक्रम BFC ने केला.

 सोलापूर हे त्या काळात बॉम्बे फ्लाइंग क्लबसाठी व्यावसायिक विमान वाहतुकीचे एक केंद्र होते.

Bystanader मधील लेखातील इतर तपशील 

( सोलापूर संदर्भ सोडून इतर )

'फ्लाईंग नोट्स':

सी. ई. वॉर्ड (ऑगस्ट २९- १९२८) 

लंडन शहरावर झालेल्या हवाई हल्ल्यांमुळे हवाई मंत्रालयाला भविष्यातील युद्धासाठीच्या संरक्षणासंबंधी बरीच महत्त्वाची माहिती मिळाली आहे. पण समजा, अशी आपत्ती पुन्हा ओढवलीच, तर शत्रूचे विमानतळ (एरोड्रोम) आणि बंदरे शोधून त्यांच्यावर बॉम्ब टाकणे, तसेच आपल्या जहाजांना सुरक्षितपणे बंदरात आणणे आणि बाहेर काढणे यातच आपला उत्तम बचाव दडलेला आहे. या कामांसाठी, रॉयल एअर फोर्स (Royal Air Force) सोबतच, आपल्या देशात आणि ब्रिटिश अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये विमानांचा आणि प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांचा एक मोठा नागरिक राखीव गट (civilian reserve) असणे अत्यंत आवश्यक आहे. लष्करी (Service) आणि नागरी (Civil) विमान वाहतूक यांच्यात कोणतीही निश्चित आणि कठोर रेषा आखता येणार नाही, कारण त्या एकमेकांना पूरक आहेत. लष्करी विमान वाहतुकीसाठी सरकारी निधी नेहमीच मर्यादित असल्याने, नागरी विमान वाहतुकीतील खाजगी गुंतवणुकीच्या पाठिंब्याने मिळणारा सरकारी निधीच आपल्याला पुन्हा आकाशात आपले वर्चस्व मिळवून देण्यास मदत करेल.

कॉप्टन ब्रॉड यांचे अभिनंदन!

कॅप्टन ब्रॉड यांनी 'जिप्सी मॉथ' (Giper Moth) या हलक्या विमानाने सलग २४ तास हवेत राहण्याचा विक्रम मोडला आहे. त्यांचा हा यशस्वी उड्डाण प्रवास पूर्ण झाल्यावर, किंग्ज एअर कपचे (King's Air Cup) विजेते कॅप्टन डब्ल्यू. एल. होप यांनी त्यांचे अभिनंदन केले. यापूर्वीचा विक्रम मिस्टर बर्ट हिंकलर यांनी ऑस्ट्रेलियाच्या प्रवासात १३ तास हवेत राहून केला होता.या वर्षाच्या सुरुवातीला पूर्वेकडील देशांच्या हवाई प्रवासासाठी निघालेल्या मेसर्स व्हिन्सेंट आणि न्यूऑल यांना भारतात मोठे यश मिळाले आहे. तेथे त्यांनी प्रवाशांना घेऊन जाणे, विमानातून छायाचित्रे घेणे आणि डनलॉप्स (Dunlops) व इतर कंपन्यांसाठी जाहिरात उड्डाणे करणे अशी कामे केली आहेत. विशेष म्हणजे, त्यांनी आपल्या विमानांसाठी सामान्य मोटार कारमध्ये वापरले जाणारे टायर वापरण्याचा निर्णय घेतला, जो पूर्णपणे योग्य ठरला. कारण वाळवंटी विमानतळावरील काटे आणि दगडांमुळे त्यांना कोणताही त्रास झाला नाही. मद्रास (सध्याचे चेन्नई) येथे पोहोचेपर्यंत, "इंग्लंडची हवा" काही महिने त्यांच्या विमानांचे वजन पेलत होती.

त्यांना आढळले आहे की, भारतात युरोपियन लोकांबरोबरच स्थानिक भारतीयांमध्येही हवाई वाहतूक लोकप्रिय होण्याची शक्यता आहे, कारण यामुळे कार किंवा ट्रेन प्रवासात होणाऱ्या उष्णता आणि धुळीपासून सुटका मिळते.

नवीन क्लब्सची स्थापना आणि तांत्रिक प्रगती

 लिव्हरपूल आणि डिस्ट्रिक्ट एरो क्लबची सुरुवात खूपच आशादायक झाली आहे, त्यांना आतापर्यंत जवळपास २०० सदस्य मिळाले आहेत. त्यांच्याकडे तीन 'एवियन' (Avian) विमाने आहेत. त्यापैकी एक सर फ्रेडरिक बोवरिंग यांनी, दुसरे सर चार्ल्स हॉल केन यांनी भेट दिले आणि तिसरे खाजगी वर्गणीतून खरेदी केले आहे. १ नोव्हेंबर १९२८ पूर्वी सामील होणाऱ्या सदस्यांसाठी कोणतेही प्रवेश शुल्क असणार नाही. लिव्हरपूल, बर्कनहेड किंवा चेस्टर भागात व्यावसायिक किंवा वैयक्तिक कारणांसाठी भेट देणाऱ्या सर्व वैमानिकांनी क्लबच्या हूटन पार्क येथील विमानतळाचा पूर्ण फायदा घ्यावा अशी अपेक्षा आहे, जिथे सोमवार वगळता दररोज ग्राऊंड स्टाफ ड्युटीवर असेल.

 लेफ्टनंट कर्नल हेंडरसन यांनी त्यांच्या मुख्य ग्राऊंड इंजिनिअर्सना (Ground Engineers) विमान उडवायला शिकवले आहे, जेणेकरून ते चाचणी उड्डाणे करू शकतील आणि आपत्कालीन परिस्थितीत विमानाचे सुटे भाग हवेतून पोहोचवण्याचे काम करू शकतील. ब्रूकलँड्स (Brooklands) येथे फार कमी प्रशिक्षणानंतर अनेकांनी यशस्वीरित्या पहिले स्वतंत्र उड्डाण केले आहे. स्वानिज (Swanage) येथे लेफ्टनंट कर्नल एल. ए. स्ट्रेंज, डी.एस.ओ. (Lt. Col. L. A. Strange, D.S.O.) यांच्या अध्यक्षतेखाली एका नवीन क्लबच्या स्थापनेत खूप जलद प्रगती झाली आहे. या क्लबचे विमानतळ नॉर्थ माट्रॅव्हर्स येथे असेल आणि प्रशिक्षणासाठी नवीन सिमंड्स स्पार्टन (Simmonds Spartan) विमान वापरले जाण्याची शक्यता आहे.

 सिंक पोर्ट्स क्लब' (Cinque Ports Club) चा एक सदस्य तातडीच्या कामासाठी केनिया येथे जात होता. त्याने 'ए' लायसन्ससाठीचे (A Licence) सर्व चाचण्या 'ड्युअल' (प्रशिक्षकासोबतचे उड्डाण) सुरू केल्यानंतर बरोबर एका आठवड्यात यशस्वीरित्या पूर्ण केल्या. वसाहतींमध्ये (Colonies) जाणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीसाठी हलके विमान उडवण्याची क्षमता एक मोठा फायदा आहे, कारण लवकरच प्रत्येक ब्रिटिश परदेशी प्रदेशात फ्लाइंग क्लब्स सुरू होतील, आणि विमान उड्डाण विकासाच्या कामात मोठी भूमिका बजावणार आहे. 'एवियन' विमानाला अमेरिकेत पसंती मिळत आहे. न्यू यॉर्क सिटीच्या अ‍ॅसोसिएट्स इंक. (Associates Inc.) नावाच्या कंपनीने 'स्लॉट्स' (Slots) आणि 'सिरस' (Cirrus) इंजिन बसवलेल्या वीस विमानांची तातडीने डिलिव्हरी (delivery) मागवली आहे. यामुळे, परदेशात असलेले ब्रिटिश विमानांचे मालक आता अमेरिकेतील कार मालकांसारख्याच फायदेशीर स्थितीत असतील, कारण त्यांना सुटे भाग आणि 'सर्व्हिस' (सेवा) विनाविलंब उपलब्ध होईल. फ्रेंचांनी (French) अटलांटिक महासागरापलीकडील टपाल सेवा जलद करण्यासाठी एक यशस्वी प्रयोग केला आहे. त्यांनी एका प्रवासी जहाजावर (Liner) असलेले  (Amphibian) विमान न्यूयॉर्कपासून ४५० मैल दूर असताना कॅटापल्ट  मदतीने हवेत सोडले. हे उड्डाण पूर्णपणे यशस्वी झाले आणि टपाल वितरणात सोळा तासांची बचत झाली. परत येतानाच्या प्रवासातही अशा चाचण्या घेण्याची त्यांची योजना आहे.

संकलन / भाषांतर

अतुल देशपांडे.

#सोलापूर शहराचा इतिहास आणि आठवणी

@solapurtales