सुर्य ग्रहणाची बातमी - ( 1898)

हे ऐतिहासिक कात्रण 'द इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज' (१९ फेब्रुवारी १८९८) मधील आहे. यात १८९८ मध्ये भारतात दिसलेल्या खग्रास सूर्यग्रहणाचे, आणि विशेषतः सोलापूर जिल्ह्यातील जेऊर (Jeur) येथील निरीक्षणांचे वर्णन केले आहे.

सूर्याचे खग्रास ग्रहण 

"गेल्या आठवड्यात आम्ही सर नॉर्मन लॉकयर (Sir Norman Lockyer) यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश ग्रहण मोहिमेच्या विजयादुर्ग (Viziadrug) येथील शिबिराची काही चित्रे प्रकाशित केली होती. आता आम्ही त्याला सोलापूर जिल्ह्यातील जेऊर (Jeur) येथे घेतलेल्या दृश्यांची जोड देत आहोत, जिथे अनेक तज्ज्ञ निरीक्षणासाठी तळ ठोकून होते.

   ( "जेऊर (Jeur) येथे सर ऑर्थर हॅवलॉक  

आणि त्यांची मंडळी  दुर्बिणीजवळ ग्रहणाची वाट पाहत असताना.")

  (पहिली आकृती जेऊर येथील आमच्या बातमीदाराने पाहिलेले कोरोनाचे (सूर्याचे प्रभामंडल) दृश्य दर्शवते.)

 खग्रास स्थिती (Totality) २ मिनिटे १० सेकंद टिकली. सावलीतील तापमान ८२ अंश फॅरेनहाइटवरून ७७ अंशांपर्यंत खाली आले. अंधार अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी होता; आकाशाचा रंग शिशासारखा (leaden hue) झाला होता, परंतु उघड्या डोळ्यांना फक्त काही ग्रह आणि तारे दिसले. यामध्ये मुख्यत्वे शुक्र (Venus), बुध (Mercury) आणि एरिडेड (सिग्नस) हे होते.

 (दुसरी आकृती बुनेर (Buner) प्रदेशात उघड्या डोळ्यांनी दिसलेले ग्रहण दर्शवते.)

भारतात निरीक्षण विलक्षण यशस्वी ठरले. 

शहाडोल (Sahdol) येथे ॲस्ट्रोनॉमर रॉयल मिस्टर ख्रिस्टी, नागपूरच्या उत्तरेस गोगरा (Gogra) येथे डॉ. राल्फ कोपलँड आणि पुलगाव येथे कॅप्टन हिल्स यांनी विविध उपकरणांच्या साहाय्याने नोंदी घेतल्या. 

कॅप्टन हिल्स यांनी ४० फूट फोकल लांबीची दुर्बीण वापरली.

सर्वात कुतूहलजनक निरीक्षणांपैकी एक म्हणजे ग्रहणाची प्रगती रेकॉर्ड करण्यासाठी सिनेमॅटोग्राफचा  केलेला वापर. हे उपकरण इजिप्शियन हॉल फेमचे कल्पक मिस्टर मॅस्केलीन (Mr. Maskelyne) यांनी पुरवले होते आणि बक्सर येथे रेव्हरंड जे. एम. बेकन यांनी ते वापरले. विजयादुर्ग येथे लॉर्ड ग्रॅहम यांनीही निरीक्षणे केली.

निरीक्षकांचे यश हे मुख्यत्वे भारतीय आकाशाच्या उत्कृष्ट वातावरणीय स्थितीमुळे आणि भारतीय सरकारने दिलेल्या मदतीमुळे मिळाले आहे. उदाहरणार्थ, हैदराबादचे मुख्य अधिकारी तळणी (Talni) तिथे गेले आणि निरीक्षकांना त्रास होऊ नये म्हणून कडक खबरदारी घेतली. तळणी येथे एक सुंदर घटना घडली, जी काहींना नवीन वाटली असेल. खगोलशास्त्रज्ञ एका गावात आले तेव्हा गावच्या प्रमुखाने (पाटील/सरपंच) त्यांचे स्वागत हार घालून, रुमालावर अत्तर लावून आणि प्रत्येकाला विडा देऊन केले. 

निरीक्षणांच्या व्यवस्थेत गावकऱ्यांना खूप रस असल्याचे दिसून आले.

   ("ग्रहणाच्या दिवशी जेऊर येथील रेल्वे साइडिंगवर (Railway Siding) घेतलेला समूहाचा फोटो.")

 ("जेऊर येथे प्रोफेसर कॅम्पबेल यांनी वापरलेली 'लिक                टेलिस्कोप' (The Lick Telescope)

हे कात्रण सोलापूरच्या इतिहासासाठी खूप महत्त्वाचे आहे कारण १८९८ मध्ये जेऊर (ता. करमाळा, जि. सोलापूर) हे जागतिक खगोलशास्त्राच्या नकाशावर आले होते. येथे जगातील सर्वात मोठी दुर्बीण (Lick Telescope) आणि सिनेमॅटोग्राफ (चित्रपट कॅमेरा) त्याकाळी वापरला गेला होता.

रेल्वेचा वापर (जेऊर रेल्वे स्टेशन) वैज्ञानिक मोहिमेसाठी कसा झाला हे यात दिसते.

संकलन / भाषांतर

अतुल देशपांडे.

सोलापूर शहराचा इतिहास आणि आठवणी ©

#solapurtales